Son günlerde devlet ve millet kaynaşmasına dair söylemler gelişiyor. Özellikle Terörsüz Türkiye sürecinde bu konu daha da anlam kazandı. Birçok siyasi lider bir bütünleşmeden bahsediyor, devlet aklı, “ebedi millet” kavramını kullanıyor. Terörsüz Türkiye hedefi doğrultusunda Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde kurulan Millî Dayanışma, Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonu’nun başkanı da olan TBMM Başkanı Prof. Dr. Numan Kurtulmuş’un, 10 Ekim 2024’te Gazi Üniversitesi’nde yaptığı konuşmada dile getirdiği, “Devletin milleti olmaz, milletin devleti olur” şeklindeki açıklaması birkaç gün önce sosyal medyada yeniden tartışma konusu oldu. Aslında Kurtulmuş’un birçok konuşmasının alt metninde bu yaklaşım var. 

Stratejist Kemal Uysal ile bu konu bağlamında konuştuk. Devlet millet kaynaşması nasıl olacak? 

Devlet ne? 

Millet niçin var? 

Toplum ve birey bağlamında güzel bir sohbet oldu. 

Bazı tartışmalar vardır ki, gündelik siyasetin ötesine taşar ve doğrudan zihnimizin en temel sorularına dokunur. Bugün konuşacağımız mesele de tam olarak bu: Devlet nedir ve kime aittir? Son günlerde kamuoyunda geniş yankı uyandıran bir ifade, aslında yıllardır konuştuğumuz ama çoğu zaman derinlemesine tartışmadığımız bir gerçeği yeniden hatırlattı. Bu hatırlatma, sadece bir siyasi söylem değil; aynı zamanda devlet-toplum ilişkisinin özüne dair güçlü bir çerçeve sunuyor. İşte bu nedenle meseleyi sloganların ötesine taşıyıp, anlamın derinliğine inmeye çalışacağız.

Cüneyd Altıparmak: Bazı sözler vardır ki, onları günlük siyasetin dar kalıplarına hapsetmek mümkün değildir. Bugün tam da böyle bir ifadeyi konuşacağız. Önce şuradan başlayalım: Bir sözün değeri, onu söyleyen kişinin siyasi konumundan mı gelir, yoksa düşüncenin kendi iç ağırlığından mı?

Kemal Uysal: Aslında bu sorunun cevabı, meselenin özünü de ortaya koyuyor. Çünkü bazı ifadeler vardır; onları ideolojik ya da politik kimliklere indirgemek, o sözün anlamını daraltır. Oysa düşüncenin değeri, sahibinin konumundan değil, içerdiği anlamın derinliğinden doğar. Bu nedenle bazı meseleleri peşin kabullerden arındırarak, sadece akıl ve muhakeme süzgecinden geçirerek değerlendirmek gerekir. Fikrî olgunluk tam da burada başlar.

Cüneyd Altıparmak: Peki bu çerçevede, TBMM Başkanı Numan Kurtulmuş’un “Devletin milleti olmaz, milletin devleti olur” sözünü nasıl okumalıyız? Bu gerçekten politik bir çıkış mı, yoksa daha derin bir iddia mı içeriyor?

Kemal Uysal: Bu söz, yüzeysel bir politik tartışmanın konusu olamayacak kadar derin bir anlam taşıyor. Çünkü doğrudan devlet ile millet arasındaki ilişkinin özüne temas ediyor. Gündelik algıda devlet çoğu zaman dışımızda duran, ulaşılması güç bir güç olarak görülür. Oysa gerçekte devlet, halkın kendi varlığını düzenleme çabasının kurumsallaşmış hâlidir. Yani devlet, halkın karşısında değil; tam tersine onun içinden doğan bir organizasyondur.

Cüneyd Altıparmak: Yani diyorsunuz ki devlet aslında halkın kendisidir. Peki o zaman şu soruyu sormak gerekir: Devlet bireyin üzerinde bir güç haline nasıl gelir?

Kemal Uysal: İşte kırılma tam burada başlar. Çünkü devlet dediğimiz yapı; kurumları, kuralları ve kadrolarıyla birlikte halkın inşa ettiği bir bütündür. Bireyler güvenlik, düzen ve birlikte yaşama ihtiyacıyla bu yapıyı kurar. Ama bu yapı zamanla bireyin üzerinde bir otoriteye dönüşmeye başlarsa, o noktada meşruiyet zedelenir. Devlet, bireyin üzerinde değil; bireyin varlığını korumak için vardır.

Cüneyd Altıparmak: Bu durumda şu soruyu da sormak kaçınılmaz: Devletin temel görevi nedir? Adliye, maliye, mülkiye gibi yapılar kimin için vardır?

Kemal Uysal: Bu yapılar bireyi daraltmak için değil, korumak için vardır. Eğer bu sınır aşılırsa, devlet kendi meşruiyetini zayıflatır. Devletin devamlılığı, bireyin hayatını genişleten imkânlar üretmesine bağlıdır. Aksi durumda devlet, güven üreten bir yapı olmaktan çıkar, baskı üreten bir yapıya dönüşür.

Cüneyd Altıparmak: Burada çok temel bir ilkeye geliyoruz aslında. Şu meşhur söz: “İnsanı yaşat ki devlet yaşasın.” Bu söz bugün hâlâ geçerli mi?

Kemal Uysal: Sadece geçerli değil, belki de hiç olmadığı kadar merkezi bir öneme sahip. Bu söz artık tarihsel bir vecize olmaktan çıkmış, devlet felsefesinin temel ilkelerinden biri haline gelmiştir. Çünkü devletin ayakta kalması, insanla kurduğu bağın gücüne bağlıdır. Bu bağ sadece hukukla değil; güven, aidiyet ve ortak anlam duygusuyla kurulur.

Cüneyd Altıparmak: Peki o zaman şu kritik soruyu sorayım: Bu kadar açık bir gerçeklik varken, bu tür ifadeler neden tartışma konusu oluyor?

Kemal Uysal: Çünkü mesele çoğu zaman sözün içeriği değil, nasıl algılandığıdır. İnsan ile devlet arasındaki bağa işaret eden bir ifade, bazı kesimlerde mevcut alışkanlıkları sorgulattığı için rahatsızlık üretir. Oysa bu tür ifadeler, aslında birer hatırlatmadır.

Cüneyd Altıparmak: Tarihe baktığımızda bu ilişkinin bozulduğu örnekler görüyor muyuz?

Kemal Uysal: Elbette. Feodal yapılarda güç belirli zümrelerin elinde toplanmış ve halk bir aidiyet nesnesine indirgenmiştir. Benzer şekilde Fransız Devrimi sonrası ortaya çıkan bazı yaklaşımlar da “halk adına” hareket ederken bireyi dışlamıştır. Bu tür yaklaşımlar kısa vadede güçlü görünse de uzun vadede kırılmalar üretmiştir.

Cüneyd Altıparmak: Türkiye özelinde baktığımızda da benzer kırılmalar var mı?

Kemal Uysal: Türkiye’nin darbe tarihi bunun en somut örneklerinden biridir. 1960, 1971, 1980 ve 1997 müdahalelerinde toplum adına hareket edildiği iddia edilmiştir. Ancak milletin iradesi geri plana itildikçe ortaya çıkan yapı kalıcı bir istikrar üretememiştir. Bu da bize şunu gösterir: Toplumsal meşruiyet olmadan hiçbir yapı sürdürülebilir değildir.

Cüneyd Altıparmak: Günümüzde bu ilişki nasıl değişti? Devlet–toplum dengesi artık farklı bir noktada mı?

Kemal Uysal: Kesinlikle. Artık bilgi tek merkezde toplanmıyor. Sivil toplum, üniversiteler, bireyler ve hatta çocuklar bile bu yapının aktif unsurları haline geldi. Bu durum devlet ile toplum arasındaki ilişkiyi tek yönlü bir yönetim ilişkisi olmaktan çıkarıp çok katmanlı bir sürece dönüştürdü.

Cüneyd Altıparmak: Bu durumda devlet içinde görev yapan kişiler için ne söylemek gerekir? Bürokratlar ve siyasetçiler bu denklemde nereye oturuyor?

Kemal Uysal: Hiçbir kamu görevlisi kendisini toplumun üzerinde konumlandıramaz. Çünkü o yetkinin kaynağı doğrudan toplumdur. Yönetim bir üstünlük değil, bir emanet ilişkisidir. Aynı şekilde siyasetçiler de sandığı sınırsız bir yetki olarak değil, süreli bir sorumluluk olarak görmek zorundadır.

Cüneyd Altıparmak: Bugünün dünyasında devletin gücü neyle ölçülüyor? Askerî güç mü, teknoloji mi, yoksa başka bir şey mi?

Kemal Uysal: Artık asıl belirleyici olan, devlet ile toplum arasındaki ilişkinin niteliğidir. Örneğin Amerika Birleşik Devletleri yüksek teknolojiye ve güçlü bir orduya sahip olabilir. Ama bu gücün anlamlı hale gelmesi, toplum ile kurduğu bağın gücüne bağlıdır. Toplum ile devlet arasında güven yoksa, en gelişmiş araçlar bile kalıcı sonuç üretmez.

Cüneyd Altıparmak: O zaman en net haliyle sorayım: Devlet nedir?

Kemal Uysal: Devlet, bireyin ya da toplumun üstünde bir kudret değildir. Devlet; halkın kendi varlığını korumak için inşa ettiği bir araçtır. Bu araç amacını unuttuğu anda anlamını yitirir.

Cüneyd Altıparmak: Ve son olarak… Bu tartışmayı bağlayalım. Bu söz neden önemli?

Kemal Uysal: Çünkü bu ifade, çağın ruhunu yansıtan bir hatırlatmadır. Günümüzde meşruiyetin kaynağı artık dışsal güçler değil, doğrudan toplumun iradesidir. Devlet de ancak bu iradenin kurumsallaşmış hâli olduğu ölçüde anlam kazanır.

Cüneyd Altıparmak: Yani mesele aslında oldukça net: Devlet varsa insan için var. İnsan yoksa, devlet de yok. Zaman ayırdığınız için teşekkür ederim. 

Evet geldiğimiz noktada görüyoruz ki mesele bir sözün doğru ya da yanlış olmasından ibaret değil; o sözün işaret ettiği zihniyet dünyasıdır. Devlet ile millet arasındaki ilişkinin nasıl kurulduğu, aslında bir ülkenin geleceğini de belirler. Eğer bu ilişki güven ve aidiyet üzerine inşa edilirse, ortaya güçlü ve kalıcı bir yapı çıkar. Aksi durumda ise en güçlü görünen yapılar dahi ilk sarsıntıda çözülmeye başlar. Belki de bu yüzden, bugün yeniden sormamız gereken en temel soru şudur: Devlet kimin için vardır?

KEMAL UYSAL KİMDİR?

Stratejisttir. Meta-politik bir çerçevede, toplumsal gelişmeler üzerinden iç ve dış sistemik dönüşümleri analiz etmektedir. Akademik çalışmalarının yanı sıra güncel gelişmeleri yorumlayan yazılar kaleme almaktadır.